Një vlerësim i ri mbi gjendjen e lumenjve në Ballkan gjeti se e ashtuquajtura “zemra blu” e Europës po tkurret me ritme të shpejta. Raporti më i fundit dokumenton se që nga viti 2012, rajoni, i cili ka përqindjen më të lartë të lumenjve të egër në Europë, ka humbur rreth 2,450 kilometra lumenj të virgjër, ndërkohë që e gjithë zona është nën presion.
Raporti “Statusi Hidromorfologjik i Lumenjve të Ballkanit 2025”, i hartuar nga Dr. Ulrich Schwarz (Fluvius, Vjenë) dhe i porositur nga organizatat EuroNatur dhe Riverwatch, ka analizuar 83,824 kilometra rrjedhë lumore në 11 shtete.
Rezultatet, sipas një njoftimi për media të dy organizatave që porositën studimin, janë një kambanë alarmi: përqindja e lumenjve pothuajse natyrorë ka rënë nga 30% në vitin 2012 në vetëm 23% në vitin 2025.
Studimi veçon Shqipërinë si një rast kontrovers të dekadës së fundit. Ndërsa ka humbjen më të madhe në sipërfaqe të lumenjve thuajse natyralë, vendi nga ana tjetër vendosi nën mbrojtje Vjosën.
Sipas studimit, zhvillimi masiv i hidrocentraleve, rregullimi i pakontrolluar i shtratit të lumenjve dhe ndërhyrjet në zonat e përmbytjeve e kanë tjetërsuar peizazhin lumor shqiptar me një shpejtësi të paprecedentë.
“Segmentet lumore pothuajse natyrore pësuan një rënie drastike nga 68% në vitin 2012 në vetëm 40% në vitin 2025 – një reduktim masiv prej 28%. Në shifra absolute, gjatësia e lumenjve pothuajse natyrorë ra nga 3,812 km në 2,668 km në vetëm shtatë vite (2018–2025)”, thuhet në studim për Shqipërinë.
Nga ana tjetër, Shqipëria ka ende një pjesë të mirë të lumenjve të pacenuar dhe përmendet si një rast suksesi sa i përket mbrojtjes së Vjosës.
“Ndërsa Shqipëria mbrojti me sukses Vjosën dhe disa degë të saj, më shumë pjesë të lumenjve u degraduan gjatë dekadës së kaluar se në çdo vend tjetër të Ballkanit. Këto gjetje duhet të shërbejnë si një thirrje zgjimi për qeverinë shqiptare që të mbrojë lumenjtë në shkallë kombëtare”, thotë Ulrich Eichelmann, CEO i Riverwatch.
Studimi vëren se hidrocentralet mbeten shkaktari kryesor i degradimit. Që nga viti 2012, gjatësia e lumenjve të bllokuar nga digat është rritur me 18%. Ndryshimet më të mëdha negative janë regjistruar në pellgjet e lumenjve Devoll dhe Drin në Shqipëri, si dhe në lumenjtë Drina, Neretva dhe Vardar në rajon.
Dr. Ulrich Schwarz, autori i studimit, thekson se ky trend bie ndesh me standardet europiane. “Tendencat afatgjata tregojnë një rënie të qartë të pjesëve lumore thuajse natyrore… Kjo tregon një divergjencë në rritje midis praktikave aktuale të zhvillimit dhe standardeve mjedisore që kërkohen sipas kornizave të anëtarësimit në BE”, tha ai.
Pavarësisht panoramës së zymtë, raporti vlerëson se përpjekjet për ruajtjen e natyrës kanë shpëtuar rreth 900 km lumenj, kryesisht duke ndalur projekte hidrocentralesh. Në njoftim, organizatat thonë se shpallja e Parkut Kombëtar të Lumit Vjosa mbetet arritja më e madhe e rajonit, por kjo nuk mjafton për të balancuar shkatërrimin në zonat e tjera.
Autorët e raportit bëjnë thirrje për veprime urgjente dhe ndalimin e hidrocentraleve në Shqipëri dhe Bosnje-Hercegovinë.
Annette Spangenberg nga EuroNatur paralajmëroi se mbetet pak kohë për të reaguar. “Ballkani ende mban disa nga lumenjtë e fundit të egër të Europës, por mbrojtja e tyre tani kërkon guxim politik… Të dhënat tregojnë qartë se çfarë po humbet dhe çfarë do të humbet nëse nuk veprojmë”, përfundoi ajo.
