Në vitin 1939, shkrimtari gjerman Thomas Mann botoi esenë e tij “Brother Hitler” (Vëlla Hitler), në të cilën ai hodhi poshtë mitin ngushëllues të Adolf Hitlerit si një përbindësh mbinjerëzor. Në vend të kësaj, Mann e paraqiti Hitlerin si një dështak mediokër e dembel, fuqia shkatërruese e të cilit buronte pikërisht nga zakonshmëria e tij. I paaftë për punë të qëndrueshme dhe i mbingarkuar nga kërkesat e jetës së përditshme, Hitleri megjithatë zotëronte një aftësi të jashtëzakonshme: aftësinë për të magjepsur dhe mobilizuar turmat.
Si është e mundur, atëherë, që një njeri kaq i parëndësishëm të fitonte mbështetjen e një shoqërie aq të arsimuar dhe të sofistikuar sa ajo gjermane? Përgjigjja e Mann-it ishte se politika demokratike nuk është kurrë thjesht racionale. Nën institucionet e saj shtrihet një shtresë më primitive, e cila shpërblen ata që dinë të kapin vëmendjen e votuesve dhe të drejtojnë emocionet, shpesh në kurriz të kompleksitetit dhe substancës.
Ndërsa presidenti amerikan Donald Trump vazhdon të ushtrojë dominimin e tij mbi diskursin politik në Shtetet e Bashkuara dhe në një pjesë të madhe të botës, eseja e Mann-it – së bashku me kryeveprën e tij të periudhës ndërmjet dy luftërave, “Mali magjik” – ofron mësime të vlefshme. Vëzhgimi qendror i Mann-it është se figura si Hitleri nuk kanë sukses sepse janë të jashtëzakonshme, por sepse aktivizojnë prirje që tashmë ekzistojnë brenda shoqërive demokratike. Trump, në këtë kuptim, është produkt i një preference të përbashkët për spektakël të lirë dhe i një dëshire për përkatësi që shumë shpesh e mbizotëron mendimin kritik.
Disa nga mekanizmat që Mann i identifikon si përgjegjës për ngritjen e Hitlerit mbeten dhimbshëm aktualë edhe sot. Së pari, gënjeshtrat dhe trillimet nuk kanë nevojë të përmbajnë një grimë të vërtetë; ato thjesht duhet të përhapen shpejt dhe t’u bëjnë thirrje ndjenjave më shumë sesa arsyes.
Në epokën e Trump-it, pyetja kyçe nuk është çfarë ka ndodhur në të vërtetë, por cili version i ngjarjeve amplifikohet më agresivisht përmes rrjeteve sociale. Merrni, për shembull, vrasjen me armë zjarri të Alex Pretti-t, një infermier 37-vjeçar i kujdesit intensiv dhe qytetar amerikan, nga agjentë të Patrullës Kufitare në Mineapolisit. Menjëherë pas ngjarjes, zyrtarë të lartë të administratës, përfshirë sekretaren e Sigurisë Kombëtare Kristi Noem, pretenduan se Pretti kishte sulmuar agjentët dhe e etiketuan atë si një “terrorist vendas”. Këto pretendime qarkulluan me shpejtësi dhe vazhduan të përhapen edhe pasi pamjet filmike dhe dëshmitë e dëshmitarëve okularë i kundërshtuan ato.
Një tjetër mekanizëm që përshkroi Mann është shndërrimi i pakënaqësive personale në çështje nderi kombëtar. Kërcënimet e Trump-it për të marrë Groenlandën me forcë ofrojnë një shembull domethënës. Sipas letrës së tij drejtuar kryeministrit norvegjez Jonas Gahr Støre, ai u motivua të paktën pjesërisht nga pakënaqësia që nuk mori Çmimin Nobel për Paqen.
Mann argumentonte se suksesi i demagogëve varet më pak nga shkëlqimi strategjik sesa nga rrethanat e favorshme dhe, mbi të gjitha, nga mungesa e rezistencës. Duke refuzuar ta mitizonte Hitlerin si një mjeshtër politik, ai tregoi se si institucionet – dhe njerëzit brenda tyre – tërhiqen gradualisht, duke e shpërfillur kanosjen si retorikë të thjeshtë, derisa ai të ngurtësohet në praktikë të zakonshme.
Te Mann nuk gjen ngushëllim, sepse ai nuk ofron të tillë. Ai e quajti Hitlerin “vëlla” për të theksuar faktin se demagogjia fashiste mbështetet në impulse që ekzistojnë brenda secilit prej nesh. Të njëjtat ide përshkojnë “Zemra e Errësirës” të Joseph Conrad dhe Tëin Peaks të David Lynch: errësira është njëkohësisht e jashtme dhe ajo që na del përpara kur shikojmë veten në pasqyrë. I parë përmes kësaj lenteje, Trump funksionon si një lloj valvule sigurie, duke çliruar presionin për t’u dukur i virtytshëm dhe duke u lejuar mbështetësve të tij të brohorasin për forcën brutale, dominimin dhe hakmarrjen.
Por Mann nuk argumentonte se të gjithë njerëzit janë të këqij. Përkundrazi, ai këmbëngulte se figura si Hitleri ngjiten në pushtet kur ato impulse të errëta ushqehen dhe shpërblehen vazhdimisht. Spektakli funksionon vetëm nëse ne i japim energji.
Kënaqësia e braktisjes morale dhe efekti dehës i brutalitetit mund të përfundojnë në varre masive. Qyteti im, Gdansku, e di shumë mirë çfarë ndodh kur sundimi populist lejohet të ndjekë rrjedhën e tij. Kur historiani Timothy Snyder e përshkroi këtë rajon si “Toka të përgjakshme”, ai nuk përdorte një metaforë, por pohonte një fakt historik. Ishte këtu, në Uesterplat, që në shtator 1939 u qëlluan të shtënat e para të Luftës II Botërore.
Megjithatë, Gdansku nuk është vetëm simbol i katastrofës. Ai është gjithashtu vendlindja e lëvizjes “Solidariteti” të Lech Ëałęsa, e cila luajti një rol vendimtar në shembjen e komunizmit në Evropë. Kjo histori e rezistencës nga baza mund të ketë jehonë te banorët e Mineapolisit. Duke pasur parasysh reagimin e tyre të organizuar përballë dhunës së udhëhequr nga Zbatimi i Ligjit për Imigracionin dhe Doganat, e maskuar si zbatim federal i ligjit të emigracionit, Mineapolisi mund të bëhet për SHBA-në ajo që Gdansku ishte dikur për Poloninë dhe Evropën Qendrore, duke dëshmuar se si aktivizmi qytetar mund t’i rezistojë normalizimit të brutalitetit zyrtar.
Sigurisht, përballja me impulset e errëta që ushqejnë trumpizmin është e pafundme. Në “Mali magjik”, beteja për shpirtin e protagonistit të ri e naiv, Hans Castorp, zhvillohet midis dy mentorëve rivalë: Lodovico Settembrini, që përfaqëson demokracinë dhe fuqinë çliruese të arsyes dhe shkencës, dhe Leo Naphta, retorika revolucionare e të cilit maskon një logjikë reaksionare që përqafon terrorin, dhunën dhe luftën.
E njëjta betejë për shpirtin e botës po zhvillohet tani në shumë vende, nga Ukraina deri në rrugët e qyteteve të mëdha të Amerikës. Përfundimi i saj nuk është i paracaktuar. Ndërsa njerëzimi mbart një trashëgimi të errët, ai ka gjithashtu një aftësi të lindur për të mësuar dhe për të ndryshuar. Që kjo të ndodhë, megjithatë, duhet së pari të bëjmë atë që kërkoi Mann: të pranojmë afërsinë tonë me ata që bien pre e tundimit autoritar dhe të pranojmë se jemi bërë nga i njëjti material. Vetëm një vetëdije e tillë morale mund të parandalojë që demagogjia dhe represioni që përcaktuan shekullin XX të mbizotërojnë sërish.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Brother Trump
