Gjykata Kushtetuese rrëzoi me shumicë votash më 8 prill kërkesën e kryetarit të Partisë së Lirisë, Ilir Meta, për shfuqizimin si antikushtetuese të vendimeve të Gjykatave të Posaçme dhe të Gjykatës së Lartë lidhur me masën e sigurimit arrest në burg ndaj tij, si dhe për pretendimet ndaj mënyrës së ndalimit.
Ish-presidenti Ilir Metaj ndodhet në qeli prej tetorit 2024 dhe tashmë është në proces gjyqësor për akuzat e korrupsionit, pastrimit të parave dhe fshehjes së pasurisë. Meta i kundërshton akuzat “si të montuara politikisht” dhe kërkesat e njëpasnjëshme për caktimin e një mase më të butë janë rrëzuar nga gjykatat.
Në kërkesën e tij drejtuar Gjykatës Kushtetuese, Metaj pretendoi se vendimet gjyqësore i kanë cënuar të drejtën për të mos iu nënshtruar torturës, dënimit apo trajtimit mizor, çnjerëzor ose poshtërues, të garantuar nga neni 25 i Kushtetutës dhe neni 3 i KEDNJ-së. Ai parashtroi se në momentin e arrestimit nga agjentët e Policisë së Shtetit është ushtruar dhunë ndaj tij, duke argumentuar se ngjarja është publike. Pretendimi për mënyrën e ndalimit të tij, është mbështetur dhe nga të dhënat e depozituara nga ana e Avokatit të Popullit.
Sipas Metajt, arrestimi ka ndodhur në kohën kur automjeti me të cilin lëvizte u bllokua qëllimisht nga disa automjete private, pa shenja identifikuese dhe pa asnjë mbishkrim policor. Ai ka pretenduar se ndalimi është kryer nga shumë persona të armatosur rëndë e me maska, të veshur me uniforma të zeza, pa logo, pa distinktivë ose shenja dalluese, të cilët rrethuan zonën dhe pasi krijuan një atmosferë terrorri, e rrëmbyen me dhunë dhe e tërhoqën zvarrë, pa i komunikuar asnjë vendim gjyqësor.
Po ashtu, Metaj ka sjellë në vëmendje se, megjithëse mënyra e arrestimit është ankimuar përpara të gjitha gjykatave më të ulëta, përveç faktit që është publikisht e njohur, asnjë hetim, as administrativ e as gjyqësor, nuk ka filluar dhe për këtë arsye i është drejtuar Gjykatës Kushtetuese.
Gjithashtu, ka pretenduar se i është cënuar e drejta për t’u informuar për kufizimin e lirisë; e drejta për liri dhe siguri; parimi i proporcionalitetit pasi masa “arrest në burg” është më e rënda dhe duhet të përdoret vetëm kur masat më të lehta nuk janë të mjaftueshme, ndërkohë që nuk ka provë konkrete që të mbështesë dyshimin e arsyeshëm; se është cënuar liria e shprehjes e për tu zgjedhur; parimi i mosdiskriminimit për arsye politike dhe barazisë përpara ligjit; e drejta për një proces të rregullt ligjor, etj..
Shumica e trupës së Gjykatës Kushtetuese e përbërë nga gjyqtarët Fiona Papajorgji, Gent Ibrahimi, Igli Toska, Sandër Beci dhe Asim Vokshi, kanë vlerësuar të rrëzojnë si të pabazuar kërkimet ish-presidentit Metaj.
Lidhur me mënyrën e ndalimit më 21 tetor të vitit 2024, shumica vlerëson se veprimet e e punonjësve të policisë gjatë ekzekutimit të masës së sigurimit personal “Arrest në burg”, kërkojnë verifikim faktik nga autoritetet kompetente dhe nuk mund të përcaktohen drejtpërdrejt nga Gjykata në këtë fazë të gjykimit kushtetues.
Shumica vëren se gjykatat e zakonshme, në vendimet objekt të këtij ankimi kushtetues, janë thirrur të vlerësojnë kushtet dhe kriteret për caktimin dhe vazhdimin e masës së sigurimit personal, ndërsa ligjshmëria e veprimeve konkrete të punonjësve të policisë nuk ka qenë objekt i drejtpërdrejtë i atij gjykimi.
Gjykata Kushtetuese nëvizon faktin se Gjykata e Lartë ka evidentuar se këto pretendime mund të jenë objekt i një kallëzimi penal kundrejt punonjësve të policisë. Po ashtu, shumica vëren se ekziston edhe mjeti civil i dëmshpërblimit, për dëmet e shkaktuara nga aktet, veprimet ose mosveprimet e paligjshme të organeve shtetërore.
Megjithëse materialet dhe rekomandimet e Avokatit të Popullit vlerësohet të kenë lidhje me vlerësimin e sjelljes së punonjësve të policisë gjatë ndalimit, çmohet se ato nuk zëvendësojnë hetimin penal që është në vijim dhe as përfundimet që duhet të nxirren nga organi kompetent hetimor për ligjshmërinë e veprimeve të kryer.
“Gjykata vlerëson se kërkuesi nuk i ka shteruar ende, në substancë, mjetet juridike të brendshme që, në parim, janë të disponueshme dhe të afta për të adresuar këtë pretendim. Për rrjedhojë, pretendimi për cenimin e së drejtës për të mos iu nënshtruar torturës, dënimit ose trajtimit mizor, çnjerëzor ose poshtërues, për aq sa lidhet me mënyrën e ekzekutimit të masës së sigurimit personal, është i parakohshëm dhe nuk mund të merret në shqyrtim”, arsyeton shumica dhe vlerëson njësoj edhe për pretendimin për cenimin e stë drejtës për respektimin e jetës së tij private dhe familjare.
Lidhur me pretendimin për cënimin e lirisë personale, pasi nuk është respektuar standarti i dyshimit të arsyeshëm në caktimin e masës së sigurimit personal ndaj tij, shumica konstaton se gjykatat e Strukturës së Posaçme dhe Gjykata e Lartë kanë arsyetuar veprimet ose mosveprimet të cilat kërkuesi dyshohet t’i ketë kryer në kuadër të elementeve të figurave të veprave penale të korrupsionit, pastrimit të parave dhe mosdeklarimit të pasurisë, të kryera disa herë dhe në bashkëpunim.
Në përfundim, shumica vlerëson se në çështjen penale ndaj Metajt ka fakte dhe informacione që arrijnë të bindin një vëzhgues të jashtëm se ai mund të ketë kryer veprat penale për të cilat dyshohet, ndaj nuk mund të arrihet në përfundimin se kufizimi i lirisë së tij është kryer në mungesë të dyshimit të arsyeshëm.
Po ashtu, shumica ka rrëzuar edhe pretendimin lidhur me cënimin e parimit të proporcionalitetit, se masa e sigurimit “Arresti në burg” është më e rënda dhe duhet të përdoret vetëm kur masat më të lehta nuk janë të mjaftueshme, ndërkohë që asnjë nga gjykatat më të ulëta nuk ka arsyetuar mjaftueshëm se përse nuk mund të aplikohej një masë më e lehtë.
Sipas shumicës, gjykatat e zakonshme nuk e kanë justifikuar caktimin dhe vazhdimin e masës së sigurimit personal të arrestit në burg vetëm mbi ekzistencën e dyshimit të arsyeshëm se ai ka kryer veprat penale, por kanë arsyetuar edhe se ekziston rreziku i marrjes dhe helmimit të provave. “…Arsye këto të përshtatshme dhe të mjaftueshme në aspektin kushtetues dhe konventor për justifikimin e vazhdimit të paraburgimit të një individi”, shprehet shumica dhe vë në dukje se gjykatat e zakonshme kanë parashtruar mjaftueshëm argumente edhe në drejtim të përshtatshmërisë së masës “Arresti në burg” të kërkuesit dhe se përfundimi i tyre se çdo masë tjetër nuk është e përshtatshme.
“…Urdhërimi i gjykatave të zakonshme për masën shtrënguese ndaj kërkuesit është i justifikuar mbi tregues specifikë të një kërkese të vërtetë të interesit publik, e cila, pavarësisht nga prezumimi i pafajësisë së tij, tejkalon rregullin e respektimit të lirisë personale të përcaktuar në nenin 27 të Kushtetutës dhe nenin 5 të KEDNJ-së”, arsyeton shumica dhe i gjen të pabazuar pretendimet e Metajt për kufizimin e lirisë personale për shkak të caktimit dhe zbatimit të masës së sigurimit personal “Arresti në burg” ndaj tij.
Mendimi i pakicës
Gjyqtaret Marsida Xhaferllari dhe Marjana Semini kanë dalë pjesërisht kundër shumicës. Ato çmojnë kërkesa e ish-presidentit Metaj që lidhej me cenimin e ndalimit të trajtimit poshtëtures, është e bazuar. Ato sjellin në vëmendje se shumica nuk e ka marrë në shqyrtim këtë pretendim, me arsyetimin se ai nuk ka shteruar ende mjetet juridike në dispozicion dhe se nuk rezulton që këto mjete të jenë në mënyrë të dukshme të paefektshme ose të papërshtatshme.
“Nuk pajtohemi me këtë vlerësim, pasi çmojmë se ai mbështetet në një qasje tepër formaliste, e cila rrezikon ta shndërrojë të drejtën themelore për të mos iu nënshtruar trajtimit poshtërues në një garanci iluzore dhe joefektive”, shprehet Xhaferllari dhe Semini dhe vlerësojnë se qëndrimi i shumicës që kërkuesi duhet të ndjekë procedurat e tjera, të cilat sjellin vonesa të konsiderueshme e deri në konstatimin e mundshëm të shkeljes, është një barrë të tepruar dhe joproporcionale.
“Qasja e shumicës rrezikon ta vonojë mbrojtjen kushtetuese deri në atë masë sa ta zhveshë atë nga efektiviteti praktik dhe ta kthejë në një garanci thjesht teorike dhe duke e shtyrë situatën konkrete quasi në kufijtë e pamundësisë për t’u mbrojtur nga kjo shkelje”, vlerëson pakica dhe e cilëson qëndrimin e shumicës të papajtueshëm me nenin 25 të Kushtetutës dhe nenin 3 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, që përcaktojnë se pretendimet e besueshme për trajtim çnjerëzor ose poshtërues të trajtohen me prioritet dhe pa vonesa që mund të kompromentojnë efektivitetin e mbrojtjes së garantuar.
Sipas tyre, kërkesa për ta shtyrë shqyrtimin e këtyre pretendimeve deri në përfundimin e procedurave të tjera, rrezikon të cenojë vetë efektivitetin e mbrojtjes që këto dispozita synojnë të garantojnë.
Bazuar në këto arsyetime, Xhaferllari dhe Semini vlerësojnë se pretendimi i Metajt duhej të shqyrtohej në themel.
Sipas tyre, nga të dhënat e administruara në dosje, nuk rezulton që Metaj të ketë shfaqur sjellje të dhunshme, prirje agresive ose rrezikshmëri që do të justifikonte trajtimin e tij si person me potencial për rezistencë të dhunshme gjatë arrestimit.
Pakica vëren, se gjykatat më të ulëta, nuk e kanë trajtuar këtë pretendim të Metajt, duke u shprehur se ai mund të ushtronte vetë kallëzim, edhe pse fakti penal është i tillë që duhet të hetohet kryesisht dhe me shpejtësi, pa pasur nevojë për kallëzim nga i dëmtuari.
“Në rastin konkret, pamjet e transmetuara gjatë ekzekutimit të masës së arrestit ishin të tilla që mund të shkaktonin te kërkuesi, por edhe te çdo person tjetër në të njëjtën situatë, ndjenja frike, ankthi, poshtërimi dhe denigrimi, duke cenuar respektin për dinjitetin njerëzor. Për këtë arsye, ne, gjyqtaret në pakicë, vlerësojmë se mënyra e ekzekutimit të masës përmbush elementet e trajtimit degradues, pasi shkaktoi poshtërim dhe cenoi dinjitetin e kërkuesit, duke ngjallur ndjenja frike, ankthi dhe inferioriteti të afta për të thyer rezistencën e tij morale”, shprehet pakica për mënyrën e ndalimit.
“Madje, rrethanat konkrete e afrojnë këtë trajtim edhe me konceptin e trajtimit çnjerëzor, i cili karakterizohet nga veprime të qëllimshme ose të kryera me shpërfillje të rëndë ndaj dinjitetit njerëzor, që tejkalojnë kufijtë e sjelljes së pranueshme të autoriteteve publike dhe shkaktojnë vuajtje serioze fizike ose psikologjike. Sipas vlerësimit tonë, pikërisht këto elemente ishin të pranishme në mënyrën e ekzekutimit të masës së arrestit ndaj kërkuesit”, vlerësojnë Xhaferllari dhe Semini, duke konkluduar se duhej të ishte pranuar ky pretendim i Metajt.
Gjyqtarja tjetër në pakicë, Sonila Bejtja, i bashkohet qëndrimit të dy gjyqtareve të tjera në pakicë lidhur me mënyrën e ndalimit të ish-presidentit Metaj. “Në vlerësimin tim, këto pamje janë të mjaftueshme për të konstatuar se sjellja e autoriteteve ka qenë joproporcionale në raport me qëllimin e synuar, duke shkuar deri në kufijtë e poshtërimit dhe denigrimit të kërkuesit, duke sjellë për pasojë cenimin e dinjitetit të tij. Publikimi i këtyre pamjeve dhe të dhënat që përftohen prej tyre, nga njëra anë, përbënin arsye të mjaftueshme edhe për hetimin (kryesisht) me nismë të ngjarjes nga autoritetet e ndjekjes penale dhe, nga ana tjetër, u kanë dhënë mundësinë gjykatave të zakonshme që të merrnin në shqyrtim dhe të vlerësonin pretendimin e kërkuesit në këtë drejtim”, arsyeton ajo.
Në vijim, Bejtja paraqit qëndrim të ndryshëm nga shumica edhe lirdhur me cenimin e lirisë personale të parë në standartin e dyshimit të arsyeshëm.
Ajo vendos theksin në faktin se pjesa më e madhe e provave në mënyrë të dukshme janë dokumente shkresore administrative lehtësisht të aksesueshme dhe qartësisht transparente se gjithçka e kryer ka qenë brenda ushtrimit të detyrave normale nga kërkuesi në cilësinë e ministrit, Kryetarit të Kuvendit dhe kryetarit të një partie politike. “…Gjykatat kanë aluduar për ushtrimin e influencës prej tij pa mundur të tregojnë mundësinë që një gjë e tillë të ketë ndodhur”, çmon Bejtja dhe shton se, në kushtet vlerësimi i gjykatave të zakonshme ka qenë formal, i takonte gjykimit kushtetues të bënte kontrollin efektiv të zbatueshmërisë së standardeve në rastin konkret.
Po ashtu, ajo çmon se të dhënat që referojnë gjykatat se përbëjnë elemente të mjaftueshme për të vendosur kufizimin e lirisë së kërkuesit, nuk arrijnë të përmbushin as atë prag minimal që është i nevojshëm për të lindur dyshimin te një vëzhgues objektiv se ka pasur një vepër penale dhe se autor i saj mund të jetë ish-presidenti Ilir Metaj.
“Përkundrazi, e ritheksoj se veprimet e kërkuesit të analizuara nga gjykatat kanë të bëjnë me mënyrën e ushtrimit të disa funksioneve prej tij, si në pozitën e funksionarit publik, ashtu edhe të drejtuesit të partisë politike, por nuk përmbajnë ato elemente objektive që duhet të jenë të mjaftueshme për të justifikuar ‘dyshimin e arsyeshëm’ se ato fakte të pretenduara kanë ndodhur vërtet dhe se i atribuohen kërkuesit”, nënvizon ajo dhe shton se nuk është analizuar dhe vlerësuar në themel bazueshmëria e kërkesës për caktimin e masës sipas standardeve kushtetuese në drejtim të dyshimit të arsyeshëm.
Sipas gjyqtares Bejtja, gjykatat kanë dështuar që të arsyetojnë në përputhje me praktikën e Gjykatës Kushtetuese dhe të GJEDNJ-së.
