Ishte dikur e zakonshme të flitej për një “rend liberal ndërkombëtar”. Edhe nëse rregullimet institucionale shoqëruese nuk ishin gjithmonë plotësisht liberale, ndërkombëtare apo të rregullta, termi kishte funksionin e vet. Në fund të fundit, qëllimi i një ideali nuk është të përshkruajë realitetin, por të udhëheqë sjelljen, dhe për shumë dekada, shumica e vendeve aspironin të ishin pjesë e rendit liberal dhe të kontribuonin në zhvillimin e tij (edhe nëse disa preferonin të përfitonin pa kosto ose ta shfrytëzonin sistemin).
Ato ditë kanë marrë fund tashmë. Ne kemi hyrë në një epokë të re çrregullimi global. Qartësisht, ngritja e qëndrueshme e Kinës dhe ekonomive të tjera në zhvillim do të paraqiste gjithmonë një sfidë për rregullimet e krijuara nga fuqitë perëndimore pas Luftës së Dytë Botërore. Por faktori vendimtar në rënien e rendit liberal ndërkombëtar është se arkitekti i tij kryesor, Shtetet e Bashkuara, e kanë braktisur atë. Liderët amerikanë nuk e përsërisin më angazhimin e John F. Kennedy për të “paguar çdo çmim, për të përballuar çdo barrë, për t’u përballur me çdo vështirësi, për të mbështetur çdo mik, për t’iu kundërvënë çdo armiku, për të siguruar mbijetesën dhe suksesin e lirisë”.
Është e vërtetë se SHBAja nuk ka qenë gjithmonë e qëndrueshme në respektimin e së drejtës ndërkombëtare apo në mbështetjen e Kombeve të Bashkuara dhe rrjeteve të tyre shumëpalëshe të bashkëpunimit. Por ka pak dyshim se pa mbështetjen amerikane, i gjithë kjo që është ndërtuar do të ishte shembur, ashtu siç duket se po ndodh tani. Nën administratën e dytë të presidentit Donald Trump, SHBA-ja është bërë e qartë në denoncimin e rendit të vjetër liberal, me Sekretarin e Shtetit, Marco Rubio, që argumenton se ai “nuk është thjesht i vjetëruar; tani është një armë që po përdoret kundër nesh”.
Sipas përkufizimit, një rend ndërkombëtar nënkupton disa rregulla të përbashkëta. Por administrata Trump është haptazi armiqësore ndaj çdo kufizimi të tillë. Ajo po ndjek në mënyrë eksplicite një politikë të vendosjes së interesave të veta të vetëpërcaktuara mbi gjithçka tjetër dhe ka treguar gatishmëri – madje edhe dëshirë – të brutalizojë miqtë dhe aleatët gjatë këtij procesi.
Tarifat ndëshkuese të Trump janë vetëm një pjesë e historisë. Ai e ka hedhur poshtë të gjithë rregulloren, përfshirë edhe vendosjen e tarifave të importit për arsye që nuk kanë të bëjnë aspak me tregtinë. Edhe pse jemi ende në fazat e para, nuk ka dyshim se ekonomia globale do të paguajë një çmim të rëndë për sundimin shkatërrues të Trump – me ekonominë amerikane që ndoshta do të vuajë më së shumti në planin afatgjatë.
Vetë koncepti i së drejtës ndërkombëtare është fshirë pothuajse plotësisht nga hartimi i politikave të jashtme dhe ekonomike të SHBA-së. Pikëpamja e kahershme e gjeopolitikës si një garë midis regjimeve demokratike dhe autoritare tani duket krejtësisht e parëndësishme. Trump dhe të emëruarit e tij flasin për të drejtat e njeriut vetëm në mënyrë selektive, si në rastin e pretendimeve të rreme për një gjenocid që po kryhet kundër fermerëve të bardhë në Afrikën e Jugut (ndërkohë, palestinezët në Gazë dhe Bregun Perëndimor mezi përmenden).
Ka pasur një reagim të kuptueshëm në SHBA kundër “luftërave të përjetshme” në Afganistan dhe Irak, si dhe një njohje të vonuar se vendet e huaja nuk mund të riorganizohen thjesht me diktat amerikan. Momenti “unipolar” i fuqisë së pakrahasueshme amerikane – midis rënies së Murit të Berlinit dhe shfaqjes së Kinës si një superfuqi teknologjike – padyshim që ushqeu arrogancën amerikane.
Por tani lavjerrësi është zhvendosur plotësisht në drejtimin e kundërt. Nga Groenlanda në Kanalin e Panamasë, SHBA-ja është shndërruar një motor të çrregullimit ndërkombëtar, duke iu bashkuar aktorëve si Rusia, me luftën e saj deluzionale kundër Ukrainës dhe luftën e saj në hije që po përhapet si kërpudhat kundër Bashkimit Evropian. Ndërkohë, rajone të tëra, nga Briri i Afrikës te Sudani e deri në Sahel, po zhyten në konflikt dhe kaos dhe askujt nuk duket se i intereson. Në fakt, SHBA-ja është e zënë me “luftën e saj të re të zgjedhur” kundër regjimit të Nicolás Maduro-s në Venezuelë.
Pavarësisht fuqisë së saj industriale dhe burimeve detare në zgjerim, Kina nuk ka gjasa ta mbushë boshllëkun e lënë nga SHBA-ja. Deri më tani, kinezët kanë ecur me kujdes, duke i rezistuar fuqishëm asaj që e shohin si ngacmim nga SHBA-ja, por duke u përmbajtur nga ndërhyrja në konflikte të ndryshme në të gjithë botën. Kina dëshiron shprehimisht një rend global të ri, jo një vazhdim të rendit liberal të udhëhequr nga SHBA-ja që mbizotëroi për tetë dekada pas Luftës së Dytë Botërore.
Por nuk ka asnjë rend të ri në horizont. Kemi hyrë në një periudhë çrregullimi global, me regjime joliberale që po fitojnë terren dhe strukturat e vjetra ndërkombëtare që po shemben. Këto trende do të ishin mjaft të rrezikshme edhe të izoluara; ato janë edhe më të rrezikshme përballë ndryshimeve klimatike, rreziqeve të pandemive dhe teknologjive potencialisht shkatërruese si inteligjenca artificiale.
Bashkëpunimi i nevojshëm për të menaxhuar këto kërcënime nuk po shfaqet askund. Nëse ka ndonjë shpresë në këtë epokë kaosi global, ajo do të qëndrojë te koalicionet plurilaterale të përqendruara në çështje specifike – rregullat tregtare, shëndeti global dhe tranzicioni energjetik, ndër të tjera. Vendet që e njohin rrezikun me të cilin përballemi do të duhet të gjejnë mënyra të reja për t’u bashkuar vetë.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. The Illiberal World Order Is Here
