Ku, në botën e sotme, bashkohen të gjitha antagonizmat dhe luftërat tona për mbijetesë? A ka një pikë të vetme që mishëron gjendjen tonë të vështirë universale? Nuk është Gaza, Ukraina, Sudani apo qendrat e mashtrimit në veri të Mianmarit. Është Teherani.
Kryeqyteti iranian po numëron mbrapsht ditët deri në një “ditë zero” kur thjesht do të mbetet pa ujë. Dhe ai nuk është i vetmi. Pjesa më e madhe e Iranit po shkon drejt mbetjes fare pa ujë, kur kërkesa do të tejkalojë përgjithmonë furnizimin natyror. Presidenti iranian Masoud Pezeshkian tani po flet për zhvendosjen e kryeqytetit dhe urdhërimin e evakuimit të popullsisë (gati dhjetë milionë banorë).
Kriza pasqyron disa faktorë. Shkaku i menjëhershëm është një thatësirë e rëndë gjashtëvjeçare. Edhe në sezonin e shirave, Irani nuk ka pasur pothuajse asnjë pikë shi. Për më tepër, bujqësia me konsum të lartë uji dhe subvencionimi i ujit dhe energjisë kanë shfrytëzuar tej mase akuiferët e vendit dhe kanë shteruar rezervat e ujërave nëntokësore.
Pastaj vjen përqendrimi i aktivitetit ekonomik dhe i punësimit në qendrat e mëdha urbane, veçanërisht në Teheran, gjë që ka ushtruar presion edhe më të madh mbi burimet ujore. Humbja e ujërave nëntokësore ka qenë aq e rëndë saqë pjesë të pllajës së Teheranit po fundosen. Edhe nëse reshjet kthehen, do të ruhet më pak ujë nëntokësor sesa në të kaluarën, sepse hapësira fizike për këtë është tkurrur.
Meqë fundosja që po ndodh tani nuk është e shpërndarë në mënyrë të njëtrajtshme, i gjithë sistemi i ujësjellësit dhe kanalizimeve të Teheranit po shkatërrohet. Gazi po rrjedh në ajër të hapur nga kanalet nëntokësore të dëmtuara.
Liderët e Iranit e kanë ditur këtë problem prej dekadash, por gjithmonë kanë shtyrë çdo përpjekje serioze për ta trajtuar atë. Në vend të kësaj, regjimi ka alokuar burime për programin e tij bërthamor, për grupe të huaja si Hamasi, Huthit dhe Hezbollahu, si dhe për prodhimin ushtarak, duke mbajtur forcat e armatosura të pajisura mirë dhe duke ndërtuar dronët që Rusia ka përdorur për të bombarduar qytetet ukrainase.
Më keq akoma, tani që kriza ka arritur kulmin, Garda Revolucionare Iraniane ka krijuar një “mafie të ujit”. Liqene dhe lumenj që kanë mbijetuar për mijëra vjet po thahen për të furnizuar me ujë këdo që mund të paguajë. Një familje mesatare në Teheran shpenzon 10% të të ardhurave të saj për ujë dhe shumë njerëz po heqin dorë nga larjet dhe masa të tjera higjienike bazë, ndërsa regjimi përfiton drejtpërdrejt nga kriza.
Por pse ky problem i vjetër dhe i vazhdueshëm është bërë papritur një lajm global? A është për shkak se Perëndimi dëshiron të përgatisë skenën për një tjetër sulm izraelito-amerikan (këtë herë nën maskën e një ndërhyrjeje tjetër humanitare)? Kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu e ka shfrytëzuar tashmë situatën në mënyrë cinike, duke u thënë iranianëve se nëse ngrihen kundër regjimit, Izraeli do të dërgojë specialistë për të adresuar mungesën e ujit.
Përveç organizimit të lutjeve masive për shi, regjimi ka miratuar strategjinë e dyshimtë të spërkatjes së sasive të mëdha të kripërave kimike në atmosferë. Por, në vend që të shkaktojë shira në mënyrë të besueshme, një “mbjellje e tillë e reve” kërcënon të shkatërrojë bimësinë dhe ta bëjë frymëmarrjen më të vështirë. Njerëzit po qëndrojnë gjithnjë e më shumë në shtëpi dhe shoqëria iraniane po fillon të bjerë në kolaps.
Sa i përket planit për të zhvendosur kryeqytetin, deklaratat e Pezeshkian-it kanë qenë mjaft të paqarta. A i referohet ai pjesës më të madhe të popullsisë, apo vetëm e ka fjalën vetëm për administratën qeveritare? Nëse është opsioni i dytë, çfarë do të ndodhë me miliona njerëz të lënë pas? Nëse është i pari, përpjekja do të zgjaste me vite dhe do të shkaktonte një barrë financiare të paqëndrueshme mbi shtetin – të gjitha pa zgjidhur problemin themelor.
Nuk është çudi që dhjetëra mijëra njerëz në Teheran kanë filluar t’i zërë paniku. Autostradat në veri të qytetit janë të mbushura me makina që përpiqen të shkojnë në rajonin e Detit Kaspik, ku mund të ketë ende ujë të mjaftueshëm. Por çfarë do të ndodhte nëse këta mijëra të evakuuar do të bëheshin miliona? Turqia është destinacioni i parë i dukshëm, i ndjekur nga Evropa. Po shtetet e pasura arabe në rajonin e Gjirit? Pse nuk pritet që fqinjët e Iranit të ofrojnë më shumë ndihmë?
Edhe pse kriza e ujit vjen nga një përzierje specifike shkaqesh natyrore dhe gabimesh politike, Irani nuk është i vetëm. Afganistani fqinj, për shembull, po ndjek projekte të mëdha ujitjeje për të drejtuar ujin drejt Kabulit, i cili gjithashtu po shkon drejt falimentimit të ujit. Projekte të tilla nuk janë pa polemika, sepse ato mund të kenë implikime për furnizimet me ujë diku tjetër, përfshirë përtej kufijve. Kjo është arsyeja pse Egjipti, mbijetesa e të cilit varet nga lumi Nil, kundërshton kaq fuqishëm projektet e digave etiopiane.
Çfarë duhet bërë? Ndërsa nuk kam ndonjë propozim konkret, zgjidhja e përgjithshme duket e qartë: bota do të ketë nevojë për një formë komunizmi. Nuk e kam fjalën për diçka të ngjashme me “socializmin ekzistues” të shekullit të 20-të, por diçka më të qartë dhe elementare.
As shtetet autoritare, as demokracitë shumëpartiake dhe as vetëorganizimi bazë nuk mund t’i adresojnë problemet si ato me të cilat po përballet Irani. Kur përballemi me kërcënime për mbijetesën tonë si një komunitet i civilizuar, e vetmja zgjedhje është të shpallim një emergjencë në shkallë të gjerë, që nënkupton një gjendje lufte de facto – jo kundër një shteti tjetër, por kundër atyre në vendin tonë që janë përgjegjës për krizën.
Një gjendje emergjence nuk duhet të shfuqizojë tregjet dhe të shtetëzojë gjithçka; por duhet të vendosë kontrollin publik dhe të rregullojë ato fusha të jetës shoqërore që kanë një ndikim të drejtpërdrejtë në shkakun e emergjencës. Në këtë rast, kjo do të thotë kontrollim i shpërndarjes së ujit. Në Iran, “mafia e ujit” duhej të ishte shtypur menjëherë.
Pushteti shtetëror (i cili mund të lëvizë më shpejt) duhet të plotësohet nga akte solidariteti të organizuara në nivel lokal, së bashku me forma shumë më të forta bashkëpunimi ndërkombëtar. Utopike? Aspak. Utopia e vërtetë është të besosh se mund të mbijetojmë pa masa të tilla.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. When Communism Is the Only Option
