Në kohë trazirash, u takon udhëheqësve politikë të marrin vendimet kritike të nevojshme për të mbrojtur interesat e vendeve të tyre. Këto vendime shpesh formësohen nga një ndjenjë institucionale e historisë. Kjo është sigurisht e vërtetë për Turqinë sot, teksa ajo përballet me pasojat e mundshme të luftës SHBA-Izrael kundër Iranit.
Turqia dhe Irani ndajnë një mirëkuptim të gjeopolitikës rajonale që daton shekuj më parë. Kufiri i tyre është ndër më të vjetrit që njihet vazhdimisht në Lindjen e Mesme dhe ata kanë qenë në paqe me njëri-tjetrin që nga viti 1639.
Sigurisht, Turqia dhe Irani janë larg të qenit aleatë. Interesat e tyre shpesh kanë ndryshuar ndjeshëm, veçanërisht që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979, dhe shpesh janë përfshirë në një garë me rezultat zero për ndikim rajonal. Por rivaliteti i tyre strategjik gjithmonë është shfaqur gjithmonë në mënyrë indirekte: ndërsa të dy palët shpesh janë përpjekur të formësojnë dinamikat rajonale në favorin e tyre, ato kanë shmangur në mënyrë aktive përballjen e drejtpërdrejtë.
Kjo u pa qartë, së fundmi, në Siri. Kur protestat masive kundër diktaturës së Bashar al-Assad shpërthyen në vitin 2011, Turqia mbështeti hapur ndryshimin e regjimit. Por Irani u bë një aleat kyç i Assad-it, duke e ndihmuar atë të përballonte më shumë se një dekadë lufte civile. Vetëm pasi ndikimi i jashtëm i Iranit u dobësua në fund të vitit 2022, forcat e opozitës – me ndihmën e Turqisë – arritën të ndryshonin rrjedhën e konfliktit dhe, në fund, të rrëzonin dinastinë Assad.
Sot, Turqia është aq e përkushtuar për të shmangur një përballje të drejtpërdrejtë me Iranin, saqë madje minimizoi edhe sulmin me raketa balistike të Iranit këtë javë, i cili pretendohet se do të kishte goditur Bazën Ajrore të Incirlikut në Turqinë jugore, po të mos ishte për mbrojtjen ajrore të NATO-s. Qeveria e presidentit turk Recep Tayyip Erdogan është skeptike për realizueshmërinë e ndryshimit të regjimit në Iran – veçanërisht nëse procesi udhëhiqet nga Shtetet e Bashkuara. Nëse presidenti Barack Obama, i cili vlerësonte planifikimin strategjik të matur nga udhëheqës me përvojë, nuk pati durimin dhe përkushtimin për të sjellë ndryshimin e regjimit në Siri, si mund të ketë sukses administrata kaotike e Donald Trump në Iran?
Edhe nëse SHBA-ja arrin ta rrëzojë regjimin iranian, një tranzicion i rregullt është shumë pak i mundshëm, për të mos thënë aspak i tillë. Për Turqinë, kolapsi i shtetit në Iran është skenari më i keq i mundshëm, i ndjekur nga afër nga një cikël dhune i ngjashëm me atë të Sirisë, ku një regjim i dëshpëruar përballet me një opozitë që është e fuqizuar për të luftuar, por jo mjaftueshëm e fortë për të fituar shpejt.
Çfarëdo rrëmuje që Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli krijojnë në Iran, Turqisë do t’i duhet të përballet me pasojat, përfshirë flukse të mëdha refugjatësh. Nga Revolucioni Iranian i vitit 1979, te Lufta e Gjirit në vitet 1990-1991, e deri te lufta civile siriane kohët e fundit, ndryshimi i regjimit në fqinjësinë e Turqisë – ose përpjekjet e dështuara për ta arritur atë – i kanë vendosur gjithmonë vendit një barrë të rëndë sigurie dhe humanitare. Me rreth 3.2 milionë refugjatë vetëm nga Siria, Turqia është një nga vendet që strehon më shumë refugjatë në botë. Popullsia e Iranit, me më shumë se 90 milionë banorë, është pothuajse katër herë më e madhe se ajo e Sirisë.
Flukset e refugjatëve nga Irani do të ushtronin gjithashtu presion të madh mbi ekonominë turke, në një kohë kur vendi po përpiqet të frenojë inflacionin që dikur ishte jashtë kontrollit. Qeveria e Recep Tayyip Erdogan ka arritur ta ulë inflacionin nga rreth 70% në 30% gjatë dy viteve e gjysmë të fundit dhe synon ta çojë atë në nivele njëshifrore përpara ciklit të ardhshëm zgjedhor në vitin 2028. Paqëndrueshmëria e zgjatur në Iran mund ta pengojë ndjeshëm këtë përpjekje përmes rritjes së çmimeve të naftës dhe rritjes së mospëlqimit ndaj rrezikut në tregjet ndërkombëtare të kapitalit.
Një ndërgjegjësim i mprehtë për këto rreziqe e shtyu Turqinë të përpiqej të shmangte konfliktin aktual, duke ofruar madje ndërmjetësim në negociatat mes SHBA-së dhe Iranit. Kur këto përpjekje dështuan, Omani ndërhyri dhe bisedimet – të destinuara të dështonin – u zhvendosën më pas në Zvicër, e cila prej kohësh ka shërbyer si një kanal i fshehtë komunikimi mes dy vendeve. Tani Turqia po përpiqet të ndihmojë për t’i dhënë fund dhunës sa më shpejt të jetë e mundur – përpara se regjimi iranian të bjerë.
Megjithatë, ndërsa shmangia e një konflikti të zgjatur dhe e shpërbërjes së Iranit është jetike për interesat e Turqisë, po aq e rëndësishme është edhe të sigurohemi që rezultati i luftës të mos përfaqësojë një fitore për regjimin. Një Republikë Islamike fitimtare pa dyshim që do të inkurajohej të tërhiqej nga Traktati për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore dhe të përshpejtonte përpjekjet e saj për t’u bërë një shtet me armë bërthamore, ose të paktën një shtet thuajse bërthamor. Një Iran me armë bërthamore do ta përmbyste ekuilibrin rajonal të fuqisë, i cili kohët e fundit është anuar drejt Turqisë.
Prandaj, rezultati i preferuar i Turqisë do të ishte një dobësim i menaxhuar i ambicieve dhe kapaciteteve të Iranit. Precedenti i Venezuelës mund të jetë i dobishëm këtu. Kur SHBA-ja rrëzoi presidentin Nicolas Maduro, ajo nuk vendosi një qeveri opozitare; përkundrazi, lejoi që një elitë udhëheqëse e manipulueshme nga brenda regjimit ekzistues të merrte pushtetin.
Një qasje e ngjashme mund të ndiqet në Iran. Nëse udhëheqësit e ardhshëm dalin nga brenda regjimit, ata do të ruajnë mbështetjen e establishmentit fetar dhe politik vendas dhe do të kenë legjitimitet të mjaftueshëm për të pranuar një marrëveshje të vështirë për të ndaluar pasurimin e uraniumit, për të kufizuar programin iranian të raketave balistike dhe për t’i dhënë fund aktiviteteve destabilizuese të aleatëve rajonalë të Iranit.
Në javët e ardhshme, burimet shtetërore dhe të inteligjencës së Turqisë ka të ngjarë të përqendrohen në identifikimin dhe kontaktimin e figurave kyçe brenda Iranit që i përshtaten këtij profili. Më pas, kur momenti të jetë i përshtatshëm, Turqia mund të përpiqet t’i lidhë këta individë me aktorët ndërkombëtarë përkatës, duke krijuar terrenin për një marrëveshje të hershme dhe të qëndrueshme për t’i dhënë fund konfliktit.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. What Turkey Wants in Iran
