Rrethimi i Sarajevës i përket një lloji tjetër lufte që nuk e kishim njohur më parë në Evropë. Bëhej fjalë për abuzim të vazhdueshëm përmes urisë dhe dhunës ndaj civilëve, kryesisht vrasje, me anë të granatimeve dhe sulmeve me snajper.
Ideja e mëparshme e luftës nënkuptonte një kod në të cilin kishte dy ushtri kundërshtare. Ne gjithashtu dinim për luftën në të cilën qëllimi ishte të vriteshin civilë me mjete ushtarake. Por kuptimi ynë kolektiv i luftës gjithmonë kishte një përplasje ushtrish në plan të parë.
Kjo ndryshoi në një farë mënyre në Sarajevë. Ajo që mund të shihej nga jashtë ishte vuajtja e vazhdueshme e civilëve pa emër – një imazh i vazhdueshëm i civilëve të abuzuar dhe të vrarë. Pastaj diçka ndryshoi.
Në Sarajevë, kishte një nevojë të madhe për normalitet, për një jetë në të cilën ruhej një formë e dinjitetit elementar. Si rezultat, projekti kulturor që lindi, nevoja që artistët dhe shkrimtarët të përshkruanin realitetin e tyre përmes punës krijuese, u forcua ndjeshëm që në vitin e parë të rrethimit. Falë ekzistencës së disa institucioneve të reja, të krijuara gjatë luftës, imazhi i realitetit tonë në sytë e njerëzve në mbarë botën ndryshoi.
Kompania e prodhimit të filmave SaGa bëri filma që u publikuan shumë shpejt jashtë vendit, të cilët njerëzit patën mundësinë t’i shihnin. Më kujtohet, diku në vitin 1993, kur punoja në stacionin e pavarur radiofonik Zid (Muri), kishim një projekt që paraqiste emisione në të cilat njerëz nga SaGa përshkruanin punën e tyre të re të kohës së luftës, si dhe ato nga Qendra e Artit Obala, e cila në atë kohë ishte një institucion kulturor shumë dinamik.
Një mëngjes, regjisori Srdjan Vuletiç u shfaq, i lumtur sepse Ëerner Herzog kishte parë filmin e tij të shkurtër Palio Sam Noge (“Dogja këmbët”) dhe mbeti i impresionuar, pas së cilës ndjeu nevojën t’i dërgonte një dhuratë regjisorit. Kështu, një orë dore që Herzog kishte përgatitur për Vuletiçin mbërriti në Sarajevë.
Tekstet tona po arrinin te publiku jashtë vendit dhe po botoheshin në revista të respektuara. Në atë nevojë për normalitet, teatrot punuan për shfaqje të reja dhe u hap Teatri i Luftës së Sarajevës, i cili kishte repertorin e vet të përhershëm.
Obala, nga ana tjetër, po bënte gjëra të ndryshme, nga ekspozitat e artit deri te mbledhja e një grupi të tërë muzikantësh të cilët, në një kohë të shkurtër, krijuan ndoshta skenën më interesante të rokut në Sarajevë në historinë e saj.
Kjo gjeneroi një lloj interesi midis artistëve në botë: gjatë turneut të tyre evropian, grupi U2 u përfshi drejtpërdrejt në Sarajevën e kohës së luftës dhe gjatë koncerteve të tyre ata biseduan me artistë vendas. Në këtë mënyrë, një imazh i ndryshëm i qytetit iu transmetua botës. Interesi jashtë Bosnjës u rrit, veçanërisht midis artistëve, për atë që po ndodhte në Sarajevë, dhe një valë artistësh të rëndësishëm nga bota erdhën në qytet. Projekti i përgjithshëm kulturor i pranishëm në qytet filloi të rritej me shpejtësi.
Një gjë e rëndësishme ishte ardhja e shkrimtares amerikane Susan Sontag në qytet; ajo kaloi muaj atje dhe punoi me aktorë të Sarajevës. Pas saj, erdhën artistë të rëndësishëm amerikanë, si Joan Baez. Artistët francezë ndoqën mbërritjen e Francis Bueb; vendi u bë një lloj stacioni drejt të cilit ata drejtoheshin. Një regjisor i rëndësishëm francez në atë kohë, Leos Carax, gjithashtu kaloi ca kohë në qytet. Shkrimtarë dhe filozofë gjithashtu filluan të vinin. Pascal Bruckner ishte midis tyre.
Ata morën pjesë në projekte të përbashkëta me artistë vendas. Më kujtohet ekspozita e mrekullueshme e artistit francez Christian Boltanski në çatinë e ndërtesës ku ndodhej Skena.
Më kujtohet edhe çeku Jan Urban. Bashkëpunëtori i parë i Vaclav Havel në Revolucionin e Kadifenjtë, ishte një tjetër vizitor i shpeshtë. Njëherë ai doli me idenë që artistë nga e gjithë bota, qindra mijëra prej tyre, të vinin dhe me kuptimin e plotë të fjalës ta çlironin qytetin nga rrethimi.
Projekti kulturor i Sarajevës kishte forcë të madhe dhe ishte një nga arsyet pse Sarajeva i mbijetoi rrethimit. Në fund të fundit, bëhej fjalë për një qytet evropian që, i parë nga perspektiva e politikave perëndimore, u la në mëshirë të fatit – katër vjet abuzim, të cilit përfundimisht iu dha fund. Një braktisje e ngjashme nuk mund t’i kishte ndodhur kaq lehtë një qyteti tjetër në Evropë.
Sigurisht, rëndësia e projektit kulturor përcaktoi fatin e qytetit në një mënyrë të veçantë. Kështu ndiheshim gjatë rrethimit; një nga arsyet e rëndësishme për mbijetesën e Sarajevës ishte pikërisht prania e vazhdueshme e luftës në mediat publike në të gjithë botën. Dhe gazetarët e huaj që qëndruan këtu, duke kuptuar shpejt se çfarë po ndodhte, raportuan me përkushtim për të gjitha ngjarjet kulturore nga Sarajeva.
Nevoja e fortë për normalitet fliste përmes veprave të njerëzve që jetonin në Sarajevë. Është interesante se, pas përfundimit të luftës, u shfaq një nevojë për harresë dhe amnezi, e cila ndoshta u projektua nga jashtë, por edhe nga brenda, duke rrjedhur nga një nevojë që të ashtuquajturat palë ndërluftuese të pajtoheshin dhe ta kthenin situatën në Bosnjë në një lloj normaliteti.
Shekulli i 20-të, fundi i një mijëvjeçari, u shënjua nga shkatërrimi i Vijecnicës, bibliotekës së qytetit dhe Institutit Oriental, nga predha të hedhura nga Mali Trebevic mbi Sarajevë, të cilat kishin një qëllim të qartë, shkatërrimin e kujtesës së qytetit. Ato nuk u restauruan kurrë plotësisht, gjë që është pasojë e asaj nevoje për të harruar. Është një fakt i trishtueshëm që librat nuk janë kthyer në Vijecnicë. Procesi i harresës gjatë 30 ose më shumë viteve të fundit ka qenë jashtëzakonisht i fortë.
Meqenëse kam kaluar kohë me Milomir Kovacevicin gjatë luftës, duke punuar së bashku në revistën Dani, ndonjëherë ai më dërgon një foto nga lufta për të cilën nuk e dija se isha. Ai shfleton arkivin e tij të jashtëzakonshëm, gjen një foto atje dhe ma dërgon. Procesi i harrimit të së kaluarës sonë të afërt është aq i fortë sa kuptova se qëndrimi im gjatë rrethimit të Sarajevës është harruar plotësisht dhe e vetmja provë se isha atje ende ekziston vetëm në fotografitë e Kovacevicit. Dua të them, rrethimi mund të ishte harruar plotësisht nëse nuk do të ishte për atë arkiv të pabesueshëm fotografish që Milomiri krijoi me aparatin e tij.
Gjëja interesante në lidhje me atë arkiv është se ai dominohet nga ajo që ishte më dominuese në jetën e njerëzve në atë kohë, aktivitetet që ishin më të dukshme. Pra, prania e ngjarjeve kulturore, mbërritjet e autorëve dhe artistëve të rëndësishëm nga e gjithë bota, projektet e artistëve vendas, regjistrohen në mënyrë sistematike. Unë me të vërtetë mendoj se e vetmja provë që kam ekzistuar në luftë, që kjo më ka ndodhur mua në të vërtetë, është regjistruar në fotografitë e Milomirit.
Në këtë mënyrë, bëhet e qartë se e gjithë historia e rrethimit të qytetit ekziston duke mbijetuar në fotografitë e tij. Është për të ardhur keq që nuk ka asnjë vend në këtë qytet ku të gjitha ato vepra të jenë të dukshme. Është për të ardhur keq që ky qytet nuk ka forcën për të pranuar historinë e tij të kohëve të fundit – dhe ta tregojë atë në plotësinë e saj.
Semezdin Mehmedinovic është një shkrimtar dhe poet boshnjak.
Ekspozita “Kultura gjatë luftës”, e cila mbështetet nga BIRN, do të qëndrojë e hapur deri më 23 maj në Galerinë Kombëtare të Bosnjës dhe Hercegovinës.
